ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်နှင့် ၁၉၂၀ ကျောင်းသားသပိတ် | လူထုသပိတ်မှောက်မှုသမိုင်း

 

ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်နှင့် ၁၉၂၀ ကျောင်းသားသပိတ် — လူထု၏ သဘောထားက အနုပညာရှင်တစ်ဦးကို ဘယ်လိုပြောင်းလဲစေခဲ့သလဲ

ယနေ့ခေတ်မှာ Social Punishment ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို လူမှုကွန်ရက်ပေါ်က အနုပညာရှင်တွေ၊ နာမည်ကြီးပုဂ္ဂိုလ်တွေနဲ့ ဆက်စပ်ပြီး မကြာခဏ ကြားလာရပါတယ်။ လူထုရဲ့ သဘောထားကို ဆန့်ကျင်မိတဲ့အခါ အားပေးမှုလျော့နည်းသွားခြင်း၊ ပွဲတွေကို မလာရောက်ကြည့်ရှုခြင်း၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းက ဝိုင်းဝန်းဝေဖန်ခြင်းတို့ကို ကြုံတွေ့ရတတ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဒီလိုဖြစ်စဉ်မျိုးဟာ Social Media မပေါ်ပေါက်မီ နှစ်ပေါင်းတစ်ရာကျော်ကတည်းက မြန်မာ့လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းမှာ ဖြစ်ပွားခဲ့ဖူးပါတယ်။ အဲဒီဖြစ်ရပ်ရဲ့ အဓိကဇာတ်ကောင်ကတော့ မြန်မာ့ဇာတ်သဘင်လောကရဲ့ ထင်ရှားကျော်ကြားသူတစ်ဦးဖြစ်တဲ့ ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

၁။ ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်ဆိုတာ ဘယ်သူလဲ

ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်ဟာ မြန်မာ့ဇာတ်သဘင်သမိုင်းမှာ အရေးပါခဲ့တဲ့ မင်းသားကြီးတစ်ဦးဖြစ်ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ အနုပညာစွမ်းရည်၊ ဇာတ်ပွဲတင်ဆက်မှုနဲ့ ပရိသတ်အပေါ် လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းတို့ကြောင့် ခေတ်တစ်ခေတ်ရဲ့ ထင်ရှားတဲ့ အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

သူဟာ ဇာတ်သဘင်ကို ရိုးရာပုံစံတစ်ခုတည်းနဲ့သာ မကန့်သတ်ဘဲ ပိုမိုခေတ်မီတဲ့ တင်ဆက်မှုပုံစံတွေကိုလည်း စမ်းသပ်ခဲ့သူအဖြစ် လူသိများပါတယ်။ ရွက်ထည်ရုံကြီးများဖြင့် ဇာတ်ပွဲတင်ဆက်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင်သင်္ဘောဖြင့် ဇာတ်အဖွဲ့ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက် လှည့်လည်ဖျော်ဖြေခြင်းတို့က သူ့ရဲ့ ထူးခြားတဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်များအဖြစ် ဖော်ပြခံရပါတယ်။

ထို့အပြင် အမျိုးသမီးယိမ်းအဖွဲ့များကို စနစ်တကျဖွဲ့စည်းပြီး ဇာတ်ပွဲတင်ဆက်မှုမှာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့ခြင်းကလည်း သူ့ခေတ်အခါက ပရိသတ်စိတ်ဝင်စားမှုကို ရရှိစေခဲ့ပါတယ်။

သူ့ရဲ့ ကျော်ကြားမှုဟာ ဇာတ်ပွဲစင်မြင့်ပေါ်မှာသာ ရပ်တန့်မနေခဲ့ပါဘူး။ ရန်ကုန်မြို့ တာမွေဘက်မှာ သူနဲ့ဆက်စပ်ပြီး လူသိများခဲ့တဲ့ ဖိုးစိန်လမ်းဆိုတဲ့ အမည်ကလည်း သူ့ရဲ့ လူမှုအဆင့်အတန်းနဲ့ ကျော်ကြားမှုကို ပြသနေတဲ့ အမှတ်အသားတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ ၁၉၂၀ ပထမကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း

၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်ဟာ မြန်မာ့ပညာရေးနဲ့ အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းမှာ အရေးကြီးတဲ့နှစ်တစ်နှစ် ဖြစ်ပါတယ်။

ထိုအချိန်က ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရက ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပါတယ်။ အဆိုပါဥပဒေဟာ မြန်မာလူငယ်အများစုအတွက် အဆင့်မြင့်ပညာရေးကို လက်လှမ်းမီဖို့ ခက်ခဲစေမယ့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းတွေ ပါဝင်နေတယ်လို့ ကျောင်းသားတွေက ယူဆခဲ့ကြပါတယ်။

ဒီအတွက် ရန်ကုန်ကောလိပ်နဲ့ ယုဒသန်ကောလိပ်က ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်တွေဟာ ဥပဒေကို ဆန့်ကျင်ဖို့ ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်နေ့မှာ ပထမကျောင်းသားသပိတ်ကို စတင်ခဲ့ကြပါတယ်။

သပိတ်ဟာ တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားတွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ မရပ်တန့်ခဲ့ပါဘူး။ အထက်တန်းကျောင်းသားကျောင်းသူတွေ၊ ဆရာများ၊ အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားသူများနဲ့ ပြည်သူလူထုကပါ ပါဝင်ထောက်ခံလာခဲ့ကြပါတယ်။

နောက်ဆုံးမှာ ဒီသပိတ်ဟာ မြန်မာ့အမျိုးသားရေးနိုးကြားမှုသမိုင်းမှာ အရေးပါဆုံးဖြစ်ရပ်တွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

၃။ ဦးဖိုးစိန်နှင့် ကျောင်းသားသပိတ်တို့ ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့သည့်အချိန်

ကျောင်းသားသပိတ်အရှိန် မြင့်တက်လာတဲ့အချိန်မှာ သပိတ်ကော်မတီနဲ့ အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားသူတွေဟာ သပိတ်ရဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တွေ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ဖို့ ရန်ပုံငွေလိုအပ်လာခဲ့ပါတယ်။

ဒါကြောင့် မြို့ပေါ်က ငွေကြေးတတ်နိုင်သူတွေ၊ မြို့မျက်နှာဖုံးတွေနဲ့ အနုပညာရှင်တွေထံက အလှူငွေတွေ စုဆောင်းခဲ့ကြပါတယ်။

အဲဒီလို အလှူခံတဲ့အခါ ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်နဲ့လည်း တွေ့ဆုံခဲ့ကြပါတယ်။ သို့သော် မူရင်းသမိုင်းဖော်ပြချက်များအရ ဦးဖိုးစိန်ဟာ ကျောင်းသားသပိတ်ကို အားပေးထောက်ခံမှု မပြုခဲ့ဘဲ အလှူငွေကိုလည်း အနည်းငယ်သာ ထည့်ဝင်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

ဤအခြေအနေကြောင့် ကျောင်းသားတွေကြားမှာ ဦးဖိုးစိန်အပေါ် မကျေနပ်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပါတယ်။ ထို့နောက် သူ့ရဲ့ ဇာတ်ပွဲတွေကို မကြည့်ရှုကြဖို့၊ မြို့အနှံ့မှာ ပွဲတွေကို သပိတ်မှောက်ကြဖို့ လှုံ့ဆော်မှုတွေ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါတယ်။

၄။ ပရိသတ်မရှိတော့တဲ့ ဇာတ်စင်

ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်ဟာ သူ့ခေတ်အခါက ပရိသတ်အများအပြားရဲ့ အားပေးမှုကို ရရှိထားသူ ဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် သူ့ရဲ့ ဇာတ်ပွဲတွေကို လာရောက်ကြည့်ရှုသူတွေထဲမှာ အမျိုးသမီးပရိသတ်အများအပြား ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ကျောင်းသားသပိတ်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားလာတဲ့အခါ အခြေအနေက ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားခဲ့ပါတယ်။

ကျောင်းသားတွေက ဦးဆောင်ပြီး သူ့ရဲ့ ဇာတ်ပွဲတွေကို သပိတ်မှောက်ဖို့ လှုံ့ဆော်ခဲ့ကြပါတယ်။ ပြည်သူတွေကလည်း ကျောင်းသားသပိတ်ကို ထောက်ခံတဲ့အနေနဲ့ ဦးဖိုးစိန်ရဲ့ ပွဲတွေကို မကြည့်ရှုကြတော့ဘူးလို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။

ရန်ကုန်မှာ ပွဲမအောင်မြင်တော့တဲ့အခါ အခြားမြို့တွေမှာ ဆက်လက်ဖျော်ဖြေဖို့ ကြိုးစားခဲ့ပေမဲ့ ပဲခူး၊ မန္တလေးနဲ့ မော်လမြိုင်လို မြို့တွေမှာပါ သပိတ်မှောက်မှုတွေ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပါတယ်။

အရင်က ပရိသတ်တွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေခဲ့တဲ့ ဇာတ်စင်တစ်ခုဟာ လူထုရဲ့ သဘောထားပြောင်းလဲမှုကြောင့် ပရိသတ်မရှိတော့တဲ့ အခြေအနေကို ရောက်ရှိခဲ့ရတာပါ။

ဒီဖြစ်ရပ်ကို ယနေ့ခေတ်အသုံးအနှုန်းနဲ့ ပြန်လည်သုံးသပ်မယ်ဆိုရင် လူထုရဲ့ အားပေးမှုကို ရပ်ဆိုင်းခြင်းမှတစ်ဆင့် အနုပညာရှင်တစ်ဦးအပေါ် လူမှုရေးနဲ့ စီးပွားရေးဖိအား ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုလို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။

၅။ နောက်ဆုံးမှာ ဦးဖိုးစိန် ဝန်ချတောင်းပန်ခဲ့ရခြင်း

သပိတ်မှောက်မှုဟာ မြို့တစ်မြို့တည်းမှာသာ ဖြစ်ပွားခဲ့တာမဟုတ်ဘဲ အခြားမြို့ကြီးတွေကိုပါ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့တဲ့အတွက် ဦးဖိုးစိန်ရဲ့ ဇာတ်ပွဲလုပ်ငန်းအပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှု ကြီးမားလာခဲ့ပါတယ်။

နောက်ဆုံးမှာ သူဟာ မိမိအပြောအဆိုနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဝန်ချတောင်းပန်ခဲ့ရပါတယ်။

ဧရာဝတီသတင်းဌာန၏ သမိုင်းဆောင်းပါးအရ ၁၉၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်နေ့တွင် မန္တလေး၌ ပြုလုပ်ခဲ့သည့် အစည်းအဝေးတစ်ခုတွင် ဦးဖိုးစိန်က မိမိပြောဆိုခဲ့သည့် စကားများ မှားယွင်းခဲ့ကြောင်း လူထုရှေ့မှောက်၌ ဝန်ချတောင်းပန်ခဲ့သည်။ အစည်းအဝေးသို့ သံဃာတော်များ၊ အမျိုးသမီးများနှင့် မြို့ခံပြည်သူများ တက်ရောက်ခဲ့ကြောင်းလည်း ဖော်ပြထားပါတယ်။

ထို့အပြင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်းကလည်း ဦးဖိုးစိန်အပေါ် သဘောထားပျော့ပျောင်းစေရန် ကျောင်းသားများကို မေတ္တာရပ်ခံခဲ့ပြီး သတင်းစာများတွင်လည်း ဦးဖိုးစိန်ကို ခွင့်လွှတ်ပေးကြရန် ရေးသားခဲ့ကြပါတယ်။

၁၉၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၆ ရက်ထုတ် သူရိယသတင်းစာတွင်လည်း ဦးဖိုးစိန်က မိမိအပြောအဆိုနှင့် ပတ်သက်၍ တောင်းပန်ခဲ့ကြောင်း အယ်ဒီတာ့မှတ်ချက်တစ်ခု ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ဧရာဝတီဆောင်းပါးတွင် ကိုးကားဖော်ပြထားပါတယ်။

နောက်ဆုံးမှာ ကျောင်းသားများက သပိတ်ကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့ကြပါတယ်။

၆။ ဒီဖြစ်ရပ်က ပြသနေတဲ့ လူထုအင်အား

ဦးဖိုးစိန်နဲ့ ၁၉၂၀ ကျောင်းသားသပိတ်တို့ရဲ့ ဖြစ်ရပ်ကို လေ့လာကြည့်မယ်ဆိုရင် သမိုင်းအရ အရေးကြီးတဲ့ အချက်တစ်ခုကို တွေ့ရပါတယ်။

အနုပညာရှင်တစ်ဦးရဲ့ အောင်မြင်မှုဟာ သူ့ရဲ့ အနုပညာစွမ်းရည်တစ်ခုတည်းအပေါ်မှာသာ မူတည်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သူ့ကို အားပေးနေတဲ့ ပရိသတ်၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းနဲ့ လူထုရဲ့ ယုံကြည်မှုတွေကလည်း အရေးကြီးတဲ့ အခန်းကဏ္ဍမှာ ပါဝင်နေပါတယ်။

ဦးဖိုးစိန်ဟာ သူ့ခေတ်သူ့အခါမှာ အလွန်ကျော်ကြားတဲ့ အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့ပေမဲ့ ကျောင်းသားသပိတ်နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အငြင်းပွားမှုတစ်ခုကြောင့် လူထုရဲ့ အားပေးမှုကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်က ပြသနေတဲ့ အဓိကသင်ခန်းစာကတော့ လူထုရဲ့ သဘောထားကို လျစ်လျူရှုလို့ မရဘူးဆိုတဲ့ အချက်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ယနေ့ခေတ်မှာ Social Punishment လို့ ခေါ်ဆိုနေကြတဲ့ လူထုရဲ့ စုပေါင်းတုံ့ပြန်မှုဟာ လူမှုကွန်ရက်တွေ မရှိခဲ့တဲ့ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်တစ်ရာကျော်က မြန်မာ့လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းမှာလည်း ရှိနှင့်ပြီးသား ဖြစ်ပါတယ်။

သို့သော် သမိုင်းဖြစ်ရပ်တစ်ခုကို ယနေ့ခေတ်အမြင်နဲ့ ပြန်လည်သုံးသပ်ရာမှာ လူထုရဲ့ ငြိမ်းချမ်းသော သဘောထားဖော်ပြမှု၊ ဝေဖန်မှုနဲ့ အကြမ်းဖက်ခြင်းတို့ကို ခွဲခြားနားလည်ဖို့လည်း လိုအပ်ပါတယ်။

နိဂုံးချုပ်ရလျှင် ဂရိတ်ဦးဖိုးစိန်နဲ့ ကျောင်းသားသပိတ်တို့ရဲ့ ဖြစ်ရပ်ဟာ အနုပညာရှင်တစ်ဦးရဲ့ ကျော်ကြားမှုထက် လူထုရဲ့ စုပေါင်းသဘောထားက ပိုမိုအင်အားကြီးမားနိုင်ကြောင်း ပြသခဲ့တဲ့ မြန်မာ့သမိုင်းထဲက စိတ်ဝင်စားဖွယ်ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

---

ကိုးကားရင်းမြစ်များ

• လူထုဒေါ်အမာ၊ အောင်ဗလ၊ ဖိုးစိန်၊ စိန်ကတုံး၊ ၁၉၆၇။ ဦးဖိုးစိန်နှင့် ကျောင်းသားသပိတ်ဖြစ်ရပ်အကြောင်း မူရင်းကိုးကားချက်များ။

• ဧရာဝတီ၊ “ဂရိတ် ဦးဖိုးစိန် နဲ့ ပထမ ကျောင်းသားသပိတ်” — https://burma.irrawaddy.com/article/2018/06/07/160510.html

• South East Asian Studies, Vol. 15, No. 4, March 1978 — ဦးဖိုးစိန်၏ ဇာတ်သဘင်နှင့် ၁၉၂၀–၂၁ ကျောင်းသားသပိတ်ကာလအကြောင်း သုတေသန။

• မြန်မာနိုင်ငံ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ “ပထမ ကျောင်းသားသပိတ် နှစ်တစ်ရာ” — https://www.moi.gov.mm/index.php/news/8655

မှတ်ချက် — Social Punishment သည် ယနေ့ခေတ်အသုံးအနှုန်းဖြစ်ပြီး ၁၉၂၀–၂၁ ခုနှစ်က ဖြစ်ရပ်ကို သမိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အဖြစ်သာ အသုံးပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။